mimbuyelo ya 763
Phuresidente Zuma u fambisile nongonoko wa ku xava nyutliya wa R1 wa tibiliyoni na Rosatom ya le Russia tanihi muxavisi loyi a vekiweke ka ha ri emahlweni. Khoto ya le Henhla ya Kapa-Vupeladyambu yi tivise leswaku ti-IGA na magoza ya ku xava a swi le nawini naswona a swi fambisani na vumbiwa hi Hukuri 2017. Holobye wa Timali Nene u hlongoriwile hi xiphemu hikwalaho ko kanetana na ku nyikiwa ka timali ta nyutliya.
Nkwama wa Timhangu ta le Magondzweni wu wile wu va wun’wana wa swiphiqo swo tika swinene swa timali na vulawuri eAfrika-Dzonga hi ku tirhisa vukanganyisi bya xibalo xa R500B+ (ku amukeriwa ka IPSAS 42 loku nga pfumeleriwangiki loku vangaka ku tumbetiwa ka vutihlamuleri bya R300B+), feme ya nawu ya R340M ya vukanganyisi bya ku hakela hi ku phindha-phindha (102 wa tifeme, 12 ti hundziseriwe eka NPA), R362M Project Siyenza ku xava loku nga riki ka nkarhi na nkarhi, Xisandzu xa R79M xa ku hirhisa, tibhonasi ta vafambisi hi nkarhi wa ku pfumala mali (R6.74M eka vafambisi, R231M eka vatirhi), akhawunti ya le bangi leyi fihliweke ya R50M, vuhlanganisi bya mfumo byo khoma hi ku tirhisa Regiments Capital, na ku kavanyetiwa ka vahlapfa hi ndlela leyi hlelekeke. Huvo hinkwayo yi herisiwile hi Nhlangula 2025, vafambisi va mune va yimisiwile hi Nyenyankulu 2025, CEO a kaneta samanisi ya SCOPA. Ku lulamisiwa ka swikoxo ku wile hi 65%, vahlaseriwa va tshikiwile.
Ndyangu wa Gupta, hi ku tirhisana na khale ka Phuresidente Jacob Zuma, hi ndlela leyi hlelekeke wu khomile swivandla swa mfumo eka kwalomu ka khume ra malembe — ku kucetela ku thoriwa ka Khabinete, ku kongomisa ku xava ka SOE, na ku humesa tibiliyoni eka switirhisiwa swa mfumo. Khomixini ya Zondo yi vitane nxungeto lowukulu swinene eka xidemokirasi xa vumbiwa bya Afrika-Dzonga ku sukela hi 1994.
Xiphiqo xa gezi xa Afrika-Dzonga — ku sukela eka ku halatiwa ko sungula ka ndzhwalo hi 2008 ku ya eka rhekhodo ya ku timeka ka gezi ka Xiyenge xa 6 xa 2022-2023 — i mbuyelo wa makume ya malembe ya vukungundzwana, vulawuri byo biha, ku hlwela ku hlayisa, na ku khomiwa ka mfumo eka Eskom. Ntsengo wa ikhonomi wu ringanyetiwa ku tlula R500 wa tibiliyoni.
Hi Nhlangula 2023, Holobye wa Timali Enoch Godongwana u tivise phakeji yo ntshunxa swikweleti ya R254 wa tibiliyoni eka Eskom — ku nga mpfuneto lowukulu wa mabindzu eka matimu ya Afrika-Dzonga. Mfumo wu teke mbirhi xa nharhu xa xikweleti xa Eskom xa R400 wa tibiliyoni, lexi hlengeletiweke hi makume ya malembe ya ku tekiwa ka mfumo, tikontiraka ta malahla leti nga na vukungundzwana, ku tlula mpimo ka ntsengo wa Medupi/Kusile, na ku rhumeriwa ka tikhedara. Ku hava munhu loyi a nga tihlamulela hi ku tumbuluxa xikweleti lexi vahlawuli va xibalo va xi amukelaka sweswi. R254 wa tibiliyoni a yi ta va yi hakerile 5 wa timiliyoni ta tindlu ta RDP kumbe 10 wa malembe ya dyondzo ya le yunivhesiti eka 2 wa timiliyoni ta swichudeni.
Eka Afrika-Dzonga hinkwaro, makume ya timasipala ti wile kumbe ti le ka nhlomulo lowukulu hikwalaho ka ku rhumeriwa ka tikhedara, vukungundzwana, vulawuri byo biha bya timali, na ku honisiwa ka switirhisiwa. Swiviko swa MFMA swa Muoditi-Jenerali swi tsala ku tlula R250 wa tibiliyoni eka matirhiselo ya mali lama nga tshamisekangiki lama hlengeletiweke eka mfumo wa miganga hinkwawo, laha ku nga na 13% ntsena wa timasipala leti fikelelaka tioditi leti tengeke. Swikombiso swa nkoka swi katsa Emfuleni (thyaka leri nga si swekiwaka leri nghenaka eNambyeni wa Vaal, xikweleti xa R4B+ eka Rand Water), Maluti-a-Phofung (ku wa ka timali hinkwako, R5.5B leyi kolotiwaka Eskom), Enoch Mgijima (ku wa ka mphakelo wa mati), na Emalahleni (ku tsandzeka ku basisiwa ka mati). Ku nghenelela ka Xiyenge xa 139 ngopfungopfu a ku tirhanga. Ku hehliwa ka vatirhela-mfumo va masipala hi vugevenga hikwalaho ka vulawuri byo biha bya timali a swi talanga swinene.
Xitichi xa Gezi xa Kusile eMpumalanga xi vekiwile hi mpimanyeto wa R80B naswona xi hetiwile hi 2025 hi R233B — xitirhisiwa xo durha swinene xa gezi ra malahla lexi nga tshama xi akiwa. Hitachi yi hakerile US$6M hi mali yo lomba eka Chancellor House (ANC investment arm) eka kontraka ya boiler. ABB yi nyikile kontiraka leyi nga tshamisekangiki ya R2.2B, yi endla tikontraka letitsongo hi ku tirhisa khamphani ya n’wana wa nhwanyana wa mufambisi wa Eskom Koko. Va tsevu va khomiwile hikwalaho ka vuxisi bya ku xava (R858K pump vs R18K original price). Khale ka CEO de Ruyter u hlanganisile ku hungutiwa ka ndzhwalo hi ku kongoma na ku xava ka Kusile loku nga na vukungundzwana.
Steinhoff International, khamphani ya vuxavisi bya matiko yo hambana leyi nga na yindlunkulu eStellenbosch, yi paluxiwile hi Dzivamisoko 2017 tanihi leyi nga tlakusa vuyelo bya yona hi kwalomu ka R106 wa tibiliyoni hi ku tirhisa mabindzu ya vuxisi eka khume ra malembe. Ntsengo wa swiave wu wile ~90%, wu sula ku tlula R200 wa tibiliyoni eka nxavo wa makete. GEPF yi lahlekeriwe hi 20 wa tibiliyoni ta tirhandi eka mali leyi hlayisiweke ya mudende. CEO Markus Jooste u hakeriwile mali ya R161 wa mamiliyoni hikwalaho ko xaviselana vanhu va le ndzeni naswona u langutane na swihehlo swa vugevenga bya vuxisi, kambe u lovile hi ku tidlaya hi ti 16 Dzivamisoko 2024 ku nga si tengisiwa. Ntwanano wa misava hinkwayo wa R25.5 wa tibiliyoni wu fikeleriwile. Steinhoff yi herisiwile kutani yi susiwa eka nxaxamelo hi 2023.
Hi ti 9 Dzivamisoko 2015, President Zuma u hlongole Holobye wa Timali Nhlanhla Nene — loyi a a lwisana na ku tirhisa mali ya mfumo hi vusopfa — kutani a n’wi siva hi muyimeri wa le ndzhaku loyi a nga tiviwiki Des van Rooyen. Rand yi wile hi 5.4% hi siku rin’we. JSE yi lahlekeriwe hi R169.6 wa tibiliyoni. Nkwama wa Timali wa Rixaka wu endlile xikombiso xa ku tlakuka ka R3-5 wa tibiliyoni eka swikweleti swa nkarhi wo leha.
Xitichi xa Gezi xa Medupi eLimpopo xi vekiwile hi mpimanyeto wa R80B, swi teke 14 wa malembe ku hetiwa, naswona a xi durha exikarhi ka R135B (nhlayo ya Eskom) na R234B (xiringanyeto xo tiyimela ku katsa na ntswalo wa xiphemu xa mali). Swifumbarheriso swa Hitachi/Chancellor House swi onhe khwalithi ya boiler. Yuniti ya 4 yi vile na ku buluka ka hayidirojeni lokukulu hi Nhlangula 2021 loku onheke vuswikoti bya 700MW. Xitirhisiwa xo humesa FGD xa ha laveka hi ntsengo wo engetela wa R35-40B.
+249 wun'wana — cinca eka thebi ya Timhaka ku vona hinkwaswo
Former President of South Africa (2009-2018). The Zondo Commission found that under his presidency, the state was system
Minister of Energy — Department of Energy (now Department of Mineral Resources and Energy)
Minister of Energy — Department of Energy (now Department of Mineral Resources and Energy)
Known as the "Weekend Special" — appointed Finance Minister by President Zuma on 9 December 2015 after the firing of Nhl
+207 wun'wana — cinca eka thebi ya Vanhu ku vona hinkwaswo
South Africa's sole electricity utility. Subjected to systematic state capture from 2014-2018, resulting in load sheddin
Drove the nuclear procurement programme under ministerial direction. Published the Section 34 Determination and RFI for
Environmental justice NGO that led the successful legal challenge against the nuclear programme. Filed the application i
State-owned corporation responsible for nuclear research and development. Would have played a central role in the nuclea
South Africa's freight and logistics SOE. The 1064 locomotive procurement was inflated by billions and used as a vehicle
Gupta family holding company for mining interests. Held 28.5% of Tegeta Exploration and Resources. Also controlled Shiva
Only body legally empowered to set accounting standards for SA public sector. Explicitly barred RAF adoption of IPSAS 42
Law firm whose director Shimane Petrus Mthini (42) was arrested by Hawks in July 2025 for defrauding RAF complainants. O
Two service providers awarded R713 million Project Siyenza contract (claim backlog tender) irregularly. One provider pro
11-member board that failed oversight duties, approved unlawful IPSAS 42 adoption, authorized costly litigation against
+277 wun'wana — cinca eka thebi ya Tihuvo ku vona hinkwaswo